راهکارهای هویت‌یابی در دوره نوجوانی از منظر اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش‌پژوه دکتری فقه تربیتی، مجتمع آموزش عالی بنت‌الهدی، جامعة المصطفی العالمیة، قم، ایران.

2 دبیر تربیتی و مربی گروه علمی تربیتی روان‌شناسی، مجتمع آموزش عالی بنت‌الهدی، جامعة المصطفی العالمیة، قم، ایران.

چکیده

فرآیند هویت‌یابی به‌عنوان یکی از چالش‌برانگیزترین مراحل تحول روانی-اجتماعی در دوره نوجوانی به‌‎شمار می‌رود. پژوهش حاضر با هدف تبیین ابعاد چندگانه هویت و ارائه راهکارهای عملی برای تسهیل این فرآیند در بستر پیچیده عصر دیجیتال طراحی شده است. مطالعه حاضر با استفاده از روش تحلیلی-توصیفی و با مرور نظام‌مند منابع معتبر علمی انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هویت، پدیده‌ای پویا و چندبعدی است که در تعامل پیچیده بین عوامل درونی (شناختی-عاطفی) و بیرونی (خانوادگی، اجتماعی، فرهنگی) شکل می‌گیرد. پنج بعد کلیدی هویت شامل هویت فردی (خودپنداره و استقلال)، هویت خانوادگی (وابستگی و تعلقات خویشاوندی)، هویت اجتماعی (تعاملات گروهی)، هویت دینی (باورها و ارزش‌های مذهبی) و هویت ملی (تعلق فرهنگی-تاریخی) به‌صورت نظام‌مند بر یکدیگر تأثیر متقابل دارند. براساس یافته‌ها، مؤثرترین راهبردهای تسهیل فرآیند هویت‌یابی شامل مداخلات زیستی (بهبود تغذیه و فعالیت بدنی)، راهبردهای روان‌شناختی (تقویت خودشناسی و مهارت‌های حل مسئله)، روش‌های ارتباطی (گفتگوی مؤثر و احترام به استقلال) و برنامه‌های آموزشی (مشارکت در تصمیم‌گیری و مدیریت استرس) است. یافته‌های پژوهش حاضر نشان می‌دهد که رویکردی یکپارچه و چندوجهی، ترکیبی از حمایت‌های زیستی، روانی و اجتماعی، می‌تواند به شکل‌گیری هویتی منسجم و پایدار در نوجوانان منجر شود. در عصر دیجیتال، توجه ویژه به مدیریت تأثیرات رسانه‌های جمعی بر هویت‌یابی ضروری به نظر می‌رسد.
 

کلیدواژه‌ها


  1. قرآن کریم ( 1392). مترجم: مکارم شیرازی، ناصر. قم: انتشارات شریعت.

     نهج البلاغه (1379). مترجم: دشتی، محمد. قم: نشر الهادی.

    1. اریکسون، اریک (1398). مقدمات روان‌شناسی اریکسون. مترجم: خداوردیان، حسن‌زاده. تهران: پندار تابان.
    2. اعرافی، علیرضا (1381). دیدگاه دین و بحران هویت جوانان. نشریه طلوع، 23(1)، 34- 45.
    3. بلر، دیوید.، و جونز، جان (1375). روان‌شناسی نوجوانی. مترجم: شاپوریان، رضا. تهران: نشر مرکز.
    4. پارسا، محمد (1374). روان‌شناسی رشد. تهران: بعثت.
    5. پاول، ماسن هنری و دیگران (1374). رشد و شخصیت کودک. مترجم: یاسایی، مهشید. تهران: نشر مرکز.
    6. جعفری، آرش (1398). ویژگی‌های شخصیتی نوجوانان. تهران: اندیشه عصر.
    7. حاجیانی، ابراهیم (1379). تحلیل جامعه‌شناختی هویت ملی در ایران و طرح چند فرضیه. فصلنامه مطالعات ملی، 4(5)، 193- 228.
    8. حیدری، علی (1399). روان‌شناسی و معمای هویت نوجوانان. تهران: گنجور.
    9. دهخدا، علی‌اکبر (1372). لغت‌نامه دهخدا. تهران: دانشگاه تهران.
    10. رئوفی، محمود (1389). مؤلفه‌های هویت دینی. دین و ارتباطات، 17(38)، 91- 112.
    11. شرفی، محمدرضا (1380). جوان و بحران هویت. تهران: سروش.
    12. شکوهی، غلامحسین (1373). تعلیم و تربیت و مراحل آن. مشهد: آستان قدس رضوی.
    13. شوارتز، سِث جِی.، و همکاران (2013). هویت در بزرگسالی نوظهور: مروری بر این حوزه و چشم‌اندازهای آینده. نشریه بین المللی بزرگسالی نوظهور، 9(2)، 96- 113.
    14. صدوق (ابن بابویه)، محمدبن علی (1361). معانی الاخبار. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    15. صلاحی، علی اکبر (1394). هویت. تهران: لوح محفوظ.
    16. عاملی، محمدبن حسن (1409). وسائل الشیعة. قم: مؤسسة آل‌البیت.
    17. عمید، حسن (1363). فرهنگ عمید. تهران: امیرکبیر.
    18. فیض کاشانی، محسن (1365). الوافی. اصفهان: مکتبة امیرالمؤمنین(ع).
    19. قائمی، علی (1393). دنیای نوجوانی. تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
    20. قائمی‌مقدم، محمدرضا (1382). روش‌های آسیب‌زا از منظر تربیت اسلامی. قم: پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
    21. کلینی، محمدبن یعقوب (1363). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
    22. کوئن، بروس (1387). مبانی جامعه‌شناسی. مترجم: توسلی، فاضل. تهران: سمت.
    23. لطف‌آبادی، حسین (1395). روان‌شناسی رشد (2). تهران: سمت.
    24. مرادی، علیرضا (1390). نقش میراث فرهنگی در تقویت هویت فرهنگی. نشریه مهندسی فرهنگی، 32(53-54)، 23- 44.
    25. مروجی طبسی، محمدجواد (1376). حقوق فرزندان در مکتب اهل‌بیت(ع). قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
    26. مطهری، مرتضی (1372). انسان در قرآن. قم: صدرا.
    27. مطهری، مرتضی (1400). خانواده در اسلام. قم: صدرا.
    28. منصور، محمود (1384). روان‌‌شناسی ژنتیک. تهران: سمت.
    29. نوری، حسین (1408). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. بیروت: مؤسسة آل‌البیت.
    30. واندنبوش، لائورا.، و اِگرمونت، استیون (۲۰۲۳). استفاده از شبکه‌های اجتماعی و هویت معوق در نوجوانان: یک مطالعه طولی، نیویورک. نشریه جوانان و نوجوانان، ۵۲(۳)، 456- 480.
    31. هیثمی، علی بن ابی بکر (1412). مجمع الزوائد. بیروت: دارالفکر.